• Cyclades/Santorini/History
• Ιστορία
|
Αν και ορισμένοι από τους ερευνητές θεώρησαν μερικά όστρακα από αγγεία ως νεολιθικά, γεγονός παραμένει ότι καμιά σίγουρη ένδειξη δεν έχει επισημανθεί ως τώρα που να επιβεβαιώνει την ανθρώπινη παρουσία πάνω στο νησί πριν από την εποχή του Χαλκού. Η πρωιμότερη κεραμική που έχει βρεθεί στα βαθιά στρώματα των ορυχείων δεν φαίνεται να είναι παλαιότερη από τα μέσα της τρίτης χιλιετίας π.Χ. Ανήκουν δηλαδή στη δεύτερη φάση του Πρωτοκυκλαδικού Πολιτισμού, ο οποίος εκτείνεται από το 3200 περίπου ως το 2000 π.Χ.
Η μεγάλη ανασκαφή του Ακρωτηρίου βεβαιώνει πως και στην επόμενη περίοδο, τη Μεσοκυκλαδική (2000 - 1550 π.Χ.) η ανθρώπινη δραστηριότητα πάνω στο νησί δεν σταμάτησε.
Και εγένετο λάβα. Η φοβερότερη γνωστή έκρηξη ηφαιστείου στον κόσμο λαμβάνει χώρα στα μέσα περίπου της 2ης π.Χ. χιλιετίας και καταβυθίζει ένα ολόκληρο νησί μαζί με τον πολιτισμό και τις αξίες των ανθρώπων του. Αναφορές του Ηρόδοτου στην πρώιμη ιστορία της θήρας μας αποκαλύπτουν το πρώτο όνομα του νησιού που ήταν Στρογγύλη, από το σχήμα του. Αργότερα, χάρις στην ομορφιά της, ονομάστηκε Καλλίστη. Σ' αυτήν την Καλλίστη ήρθαν κι εγκαταστάθηκαν οι Φοίνικες, με οδηγό τους τον Κάδμο. Μετά από τους Φοίνικες, έφτασαν οι Λακεδαιμόνιοι που ίδρυσαν αποικία και έδωσαν στο νησί το όνομα του αρχηγού τους, Θήρα, γιου του Αυτεσίωνα. Τον 9ο αι. π.Χ. η Θήρα, καθαρά δωρική αποικία πια, γίνεται -μαζί με την Κύπρο, την Κρήτη, την Μήλο και τις νοτιοανατολικές ακτές της ηπειρωτικής Ελλάδας- ένας από τους σταθμούς της γέφυρας που ενώνει την Ανατολή με τη Δύση.
Προς το τέλος του 9ου ή τις αρχές του 8ου αι. π.Χ. η Θήρα, η Κρήτη και η Μήλος υιοθετούν πρώτες το φοινικικό αλφάβητο για τη γραφή της ελληνικής γλώσσας. Παρ' όλα αυτά οι Θηραίοι, γνήσια παιδιά της συντηρητικής Σπάρτης, δεν παρακολούθησαν τους άλλους Κυκλαδίτες στην πολιτιστική τους εξέλιξη, αν και δέχτηκαν ορισμένες επιδράσεις από τα γύρω νησιά.
Την αρχαϊκή εποχή (7ος και 6ος αι. π.Χ.) η Θήρα βρίσκεται σε επικοινωνία με την Κρήτη και την Πάρο αρχικά, αργότερα με την Αττική, την Κόρινθο, τη Ρόδο, την Ιωνία. Οι σχέσεις αυτές όμως παραμένουν επιφανειακές, χωρίς να κατορθώσουν να επηρεάσουν αποτελεσματικά τη δομή της συντηρητικής κοινωνίας των Θηραίων και να μεταβάλουν την πολιτιστική ζωή του νησιού. Λιτοδίαιτοι καθώς είναι οι Θηραίοι, αρκούνται σε όσα τους προσφέρει το γόνιμο έδαφος του νησιού τους και αποφεύγουν τις θαλασσινές περιπέτειες. Εξαίρεση μόνο αποτελεί η Κυρήνη, η μοναδική αποικία των Θηραίων, που ιδρύθηκε το 630 π.Χ. στις ακτές της Κυρηναϊκής, στη βόρειο Αφρική (σημερινή Λιβύη), με αρχηγό το Βάττο. Αλλά και σ' αυτήν την περιπέτεια οδηγήθηκαν, σύμφωνα πάλι με τον Ηρόδοτο, μόνο και μόνο επειδή μεγάλη ανομβρία έπληξε το νησί για εφτά χρόνια, αναγκάζοντας τους πιο τολμηρούς να ακολουθήσουν τους χρησμούς του μαντείου και, μετά από πολλές περιπέτειες, να καταλήξουν στα παράλια της αφρικανικής ηπείρου.
Από τον 6ο κιόλας αι. π.Χ. η Θήρα έκοψε το δικό της νόμισμα. Δυο δελφίνια ήταν το επίσημο έμβλημα του νησιού (παράσημον). Το λιτοδίαιτο και η σχετική απομόνωση συντέλεσαν ώστε, τους αιώνες της Κλασικής Εποχής στην Ελλάδα, η Θήρα δεν έπαιξε σημαντικό ρόλο στα ελληνικά πράγματα. Στα χρόνια των Μηδικών πολέμων σταμάτησε και το νομισματοκοπείο της Θήρας και δεν ξανάρχισε παρά μετά το τέλος της Αθηναϊκής ηγεμονίας στο Αιγαίο, γύρω δηλαδή στα μέσα του 4ου αι. π.Χ. Τον καιρό του Πελοποννησιακού πολέμου, καθώς ήταν φυσικό, η Θήρα πήγε με το μέρος της Σπάρτης. Στα Ελληνιστικά χρόνια η στρατηγική θέση του νησιού μέσα στο Αιγαίο εκτιμήθηκε ιδιαίτερα από τους Πτολεμαίους. Η φυσική οχύρωση του Μέσα Βουνού και η πλαισίωσή του από δύο αμμουδερές παραλίες, κατάλληλες για αγκυροβόλιο, έκαναν τη Θήρα πολύτιμη ναυτική και στρατιωτική βάση για τις πολεμικές επιχειρήσεις των Διαδόχων στο Αιγαίο.
Μέσα στην τεράστια λίμνη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, τη Μεσόγειο, η Θήρα δεν είναι παρά ένα ασήμαντο νησί. Ο Χριστιανισμός όμως έφτασε νωρίς και φαίνεται πως, από τον τέταρτο κιόλας αι., υπήρχε οργανωμένη εκκλησία. Μαρτυρείται και "Επισκοπή Θήρας" με πρώτον επίσκοπο κάποιον Διόσκουρο. Από την περίοδο του Ιουστινιανού ως το 1207, οπότε και καταργήθηκε, η Επισκοπή Θήρας ήταν μία από τις επισκοπές που υπάγονταν στο Μητροπολιτικό θρόνο της Ρόδου και αναφέρεται πάντα πέμπτη στη σειρά.
Ούτε πολιτική ούτε στρατιωτική σημασία φαίνεται πως είχε το νησί στα Βυζαντινά χρόνια. Είναι όμως αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ο Αλέξιος Α΄ ο Κομνηνός (1081-1118) ίδρυσε το ναό της Παναγίας Επισκοπής στη Γωνιά, ίσως σαν καθολικό κάποιου μοναστηριού.
Από τα χρόνια ακόμη τα Βυζαντινά, η φοβερότερη μάστιγα των νησιών του Αιγαίου ήταν οι παντός έθνους, φυλής και γλώσσας πειρατές που, αδέσποτοι κι ανενόχλητοι καταλάμβαναν τα παράλια, επέβαλλαν φόρους και έπαιρναν ό,τι ήθελαν. Εξαιτίας αυτού και για να διασώσουν τη ζωή τους οι νησιώτες αλλά και για να διαφυλάξουν τα ελάχιστα υπάρχοντά τους από τους επιδρομείς, είχαν περικλείσει τα χωριά τους μέσα σε οχυρωμένα Καστέλια, στα οποία κατέφευγαν ακόμα κι οι βιλλάνοι (δουλοπάροικοι) όταν δίνανε το σήμα του συναγερμού από τις άκρες του νησιού οι βιγλάτορες. Πάνω στο νησί της Σαντορίνης αναφέρονται –από τα χρόνια της Φραγκοκρατίας- πέντε Καστέλια. Το Καστέλι του Σκάρου ήταν το πιο σημαντικό, όχι μόνο λόγω της τοποθεσίας του και του εξοπλισμού του, αλλά και γιατί σ’ αυτό είχαν εγκατασταθεί και διέμεναν οι Φράγκοι ηγεμόνες του νησιού, με το Δεσπότη τους. Ήταν χτισμένο κάτω από το χωριό Ημεροβίγλι, στα κακοτράχαλα γκρεμνά της Θεοσκέπαστης. Σήμερα διασώζονται ελάχιστα ερείπια, καθώς από το 1700 οι κάτοικοί του το εγκατέλειψαν και πήγαν στα Φηρά.
Δεύτερο, το Καστέλι της Απανωμερίας (Απάνω Μεριάς – Οίας), που λεγότανε και Κάστρο τ΄ Αγίου Νικολάου, τρίτο του Πύργου, τέταρτο του Εμπορείου και, πέμπτο, το Καστέλι του Ακρωτηρίου, που λεγότανε και Καστέλι της Πούντας. Τα τέσσερα τελευταία Καστέλια ήταν χτισμένα στα ομώνυμα χωριά του νησιού και πριν το σεισμό του 1956 βρίσκονταν όλα σε καλή κατάσταση. Έξω από το κάθε Καστέλι και ακριβώς μπροστά από την πύλη του, ήταν (και είναι ακόμη) μια εκκλησιά που όλες τους είναι αφιερωμένες στο όνομα της Αγίας Θεοδοσίας. Ακόμα και στο κάστρο του Σκάρου, που οι περισσότεροι κάτοικοί του ήταν Καθολικοί, υπήρχε μπροστά από την πύλη μια εκκλησιά στο όνομα της Αγίας Θεοδοσίας. Αξίζει να αναφέρουμε πως η μνήμη της Αγίας Θεοδοσίας εορτάζεται στις 29 Μαΐου και ότι την ίδια ακριβώς εποχή που έγινε το μαρτύριο της Αγίας στο Βυζάντιο, το 726 μ.Χ. δηλαδή, έγινε και η τρομερή έκρηξη του ηφαιστείου, που δημιούργησε την Παλαιά Καμένη.
Σε κατάλληλα υψώματα φτιάχνονταν επίσης οι βίγλες (πύργοι), όπου έμεναν οι φρουροί ώστε να παρακολουθούν και να μπορούν να ειδοποιήσουν για την εμφάνιση των πειρατών. Παρόλο που τέτοιοι πύργοι-βίγλες δεν διασώζονται πάνω στο νησί είναι σίγουρο ότι στο Ημεροβίγλι θα πρέπει να είχε χτιστεί μία τέτοια βίγλα από τους άρχοντες του Κάστρου του Σκάρου για την εξασφάλισή τους από τη μεριά του μέσα γιαλού (ανατολικά).
Εκτός από τις βίγλες υπήρχαν, και διασώζονται ακόμη, μερικά μικρότερα φρουριακά συγκροτήματα που λέγονταν Γουλάδες, χτισμένα επίσης στα Φηρά, στην Απάνω Μεριά και στο Εμπορείο. Φαίνεται όμως πως τους Γουλάδες, που ήταν χτισμένοι μακριά από τα Καστέλια και σε αγροτικές περιοχές, τους χρησιμοποιούσαν οι πυργοδεσπότες για τον εαυτό τους και τους δουλοπάροικούς τους, καθώς και για την αποθήκευση των αγροτικών τους προϊόντων.
Μετά την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως από τους Σταυροφόρους της Τετάρτης Σταυροφορίας (1204) και τη δημιουργία της Λατινικής Αυτοκρατορίας του Βοσπόρου, ο Δάνδολος παραχώρησε τα νησιά στον ανιψιό του, Μάρκο Σανούδο. Ιδρύθηκε έτσι το Δουκάτο της Νάξου ή του Αρχιπελάγους. Η Θήρα έγινε η έδρα για τη μία από τις τέσσερις λατινικές επισκοπές του Δουκάτου και, μαζί με την Θηρασία, παραχωρήθηκε ως βαρονία στον Ιάκωβο Βαρότση. Ως το 1296 το νησί διοικήθηκε από πέντε γενιές Βαρότση που συνήθιζαν να χρησιμοποιούν τον πομπώδη τίτλο "Δεσπόται των νήσων Σαντορίνης και Θηρασίας".
Το όνομα Σαντορίνη το πήρε τότε το νησί από ένα εκκλησάκι της Αγίας Ειρήνης (Santa Irini) που κατ' άλλους βρισκόταν στην Περίσσα και κατ' άλλους στη Ρίβα της Θηρασίας.
Στα χρόνια της Φραγκοκρατίας (1207 - 1579) η Σαντορίνη ακολούθησε την τύχη και την ιστορία των υπόλοιπων νησιών του Δουκάτου της Νάξου. Κατά τα χρόνια αυτά εκδιώχθηκε η οικογένεια Βαρότση (1335) και η Βαρονία προσαρτήθηκε στο Δουκάτο. Κάτω από την ηγεμονία των Σανούδων, το νησί γνώρισε μεγάλη ακμή με την ανάπτυξη της βαμβακοκαλλιέργειας. Κατά την περίοδο εξουσίας του Δούκα Ιακώβου της δυναστείας των Κρίσπων (1397 - 1418) ο Ιάκωβος μελέτησε ιδιαίτερα το ηφαίστειο ενώ η μετέπειτα παραχώρηση της Σαντορίνης στο Δούκα της Κρήτης Δομήνικο Πιζάνη, έφερε νέο Λατίνο επίσκοπο κάτω από την προστασία της Βενετίας και ενισχύθηκε έτσι η γεωργία με ιδιαίτερη ανάπτυξη της καλλιέργειας του βαμβακιού και της αμπελουργίας.
Ακολουθεί τέλος, η προσάρτηση του νησιού, μαζί με το υπόλοιπο Δουκάτο, στη Βενετία (1487).
Σε ολόκληρη τη διάρκεια της Φραγκοκρατίας, τα νησιά υπέφεραν τόσο από τις πειρατικές επιδρομές, όσο και από τους ανταγωνισμούς ανάμεσα στους τοπικούς Λατίνους δυνάστες ή ανάμεσα στο Δούκα και τον Σουλτάνο. Την ίδια αυτή περίοδο, η συνύπαρξη δύο χριστιανικών κοινοτήτων -της καθολικής και της ορθόδοξης- πάνω στο νησί, συχνά δημιούργησε προστριβές ανάμεσά τους, που μάλλον τις υποκινούσε η θρησκευτική ηγεσία και των δύο κοινοτήτων.
Η τουρκική κατάκτηση (1579 - 1821) συντέλεσε στην καταστολή της πειρατείας και στην ανάπτυξη του εμπορίου. Οι Θηραίοι δημιούργησαν στενές σχέσεις με τα μεγάλα λιμάνια (Αλεξάνδρεια, Κωνσταντινούπολη, Οδησσό) της ανατολικής Μεσογείου, όπου και ίδρυσαν σημαντικές παροικίες. Η οικονομική ανεξαρτησία τους από αυτές τις δραστηριότητες καθρεφτίζεται στα παλιά αρχοντόσπιτα που σώζονται ακόμη στα χωριά της Σαντορίνης.
|
