• Cyclades/Santorini/Civilatation
• ΤΕΧΝΗ - ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
• Η λαϊκή αρχιτεκτονική της Σαντορίνης
• Αγιογραφία στη Σαντορίνη
|
Να ξαναγυρίζεις στο νησί της αλαφρόπετρας μ’ ένα τροπάριο ξεχασμένο που θα ζωντανεύει τις καμπάνες δίνοντας θόλους ορθρινούς στις πιο ξενιτεμένες θύμησες.
Οδυσσέας Ελύτης
Αν και η Θήρα είναι από τους πρώτους τόπους που δέχτηκαν το φοινικικό αλφάβητο για τη γραφή της ελληνικής γλώσσας, δεν φαίνεται να έπαιξε κανένα σπουδαίο ρόλο στην καλλιέργεια του λόγου. Η λυρική ποίηση που τόσο ήκμασε στα Κυκλαδίτικα νησιά, δεν φαίνεται να χρωστά τίποτα στη Θήρα. Γνήσια αποικία της Σπάρτης, η Θήρα με τη συντηρητική κοινωνία της δεν ενθαρρύνει ιδιαίτερα τις τέχνες και τα γράμματα. Και όμως η αριστοκρατία της δεν φαίνεται αδιάφορη στα πνευματικά και καλλιτεχνικά επιτεύγματα των γύρω νησιών.
Η μνημειακή ζωγραφική που ανακαλύφθηκε στο Ακρωτήρι αποτελεί την σημαντικότερη συμβολή των ανασκαφών αυτών στη γνώση της προϊστορίας του Αιγαίου και, γενικότερα, της Ευρώπης. Οι τοιχογραφίες της Θήρας αποτελούν τα παλαιότερα δείγματα μεγάλης ζωγραφικής στον ευρωπαϊκό χώρο. Τα χρώματα που χρησιμοποιούσε ο προϊστορικός ζωγράφος στη Θήρα ήταν το κόκκινο, το μαύρο, το κίτρινο, το θαλασσί και το κρεμ για το φόντο. Με τ α χρώματα αυτά ο καλλιτέχνης ζωγράφιζε επιφάνειες ποικίλες τόσο στο σχήμα όσο και στις διαστάσεις. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της Τέχνης του Ακρωτηρίου είναι ο απόλυτος έλεγχος του χώρου, μέσα στον οποίο ο καλλιτέχνης κινείται χωρίς ενδοιασμό. Βρίσκει πάντα κάποιο θέμα κατάλληλο για να γεμίσει την επιφάνεια που του προσφέρει η εκάστοτε διαρρύθμιση. Αν και ο χαρακτήρας των τοιχογραφιών της Θήρας είναι μινωικός, είναι διάχυτη η ανεξαρτησία των καλλιτεχνών της από τις συμβατικότητες της Κρητικής τέχνης. Άνθρωποι, ζώα, φυτά αποδίδονται με πειστικότητα τέτοια που πλησιάζει τον νατουραλισμό, ενώ τα καθαρά διακοσμητικά θέματα συναγωνίζονται σε ποικιλία και τελειότητα τις εικονιστικές σκηνές.
Ακόμα πιο μεγάλη και πιο εντυπωσιακή είναι η ποικιλία που παρουσιάζουν οι αφηγηματικές σκηνές. Είναι τέτοια η διάθεση του καλλιτέχνη για ποικιλία που ακόμη και τα τοπία τα κάνει αφηγηματικά με την παράθεση μερικών ζώων. Περισσότερο αφηγηματικές βέβαια είναι οι σκηνές στις οποίες συμμετέχουν και ανθρώπινες φιγούρες, όπως η περίφημη αναπαράσταση των δύο μικρών πυγμάχων που φαίνεται σαν να έχουν απαθανατιστεί σε ένα στιγμιότυπο επίθεσης και άμυνας.
Αντίθετα με την αρχιτεκτονική της Θήρας, από την οποία σώζονται μνημεία της Ελληνιστικής κυρίως περιόδου, άλλοι τομείς τέχνης όπως είναι η κεραμική και η πλαστική, έχουν διασώσει αξιόλογα μνημεία που ανάγονται στους πρώιμους αιώνες της ζωής στο νησί. Κι αυτό είναι κάτι που το χρωστάμε στα νεκροταφεία. Τα γεωμετρικά αγγεία είναι τα αρχαιότερα μνημεία τέχνης που έχουν σωθεί από την Αρχαία Θήρα και είναι, ίσως, τα μόνα έργα που μπορούν σίγουρα να αποδοθούν σε ντόπιους τεχνίτες. Οι Θηραίοι αγγειογράφοι είναι οι πιο συντηριτηικοί ανάμεσα στους Κυκλαδίτες συναδέλφους τους.
Στον τομέα της πλαστικής η Θήρα δεν φαίνεται να είχε την αυτονομία που χαιρόταν στην κεραμική της. Κι αυτό είναι φυσικό μιας και η πρώτη ύλη, το μάρμαρο, δεν υπήρχε στο νησί. Γι’ αυτόν άλλωστε τον λόγο δεν δημιούργησε σπουδαίους καλλιτέχνες στο λάξευμα της πέτρας. Ίσως για μερικά πρώιμα πήλινα ειδώλια θα μπορούσε να υποστηριχτεί η ντόπια καταγωγή τους μιας και υπήρχε παράδοση πηλοπλαστικής εκείνη την εποχή. Παρά την απουσία ντόπιου γλυπτικού εργαστηρίου, η Θήρα έδωσε μερικά από τα μνημειωδέστερα έργα της αρχαϊκής πλαστικής. Στο δεύτερο μισό του 7ου αι. π.Χ. χρονολογούνται οι κούροι που βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θήρας.
… Ξαναήρθα εδώ, το 1962, μετά τριάντα ολόκληρα χρόνια, και μου φαίνεται πώς τώρα μόνο βλέπω την ομορφιά της. Τόσο που να περνά σαν μια φρικτή υποψία απ’ το μυαλό μου. Σχεδόν σαν όλα τούτα τα χρόνια, χωρίς καν να το ξέρω, ζωγράφιζα μόνο το πρόσωπό της: τα τάνιζμα των γραμμών που μοιάζουν με χορδή δοξαριού, με τροχιά σαΐτας, μέσ' από τεντωμένα παραλληλόγραμμα, κύβους, κυλίνδρους, τρούλους, καμπύλες, ανεπαίσθητα διαθλασμένες ευθείες, που το σύνολό τους διαρθρώνει μια σύνθεση από τόσο δραματική ένταση που ισορροπεί μόνο χάρις σε κάποιο θαύμα.
Εδώ σαν να διαφεντεύεται μάλλον η σύγχυση παρά να επιβάλλεται κάποιος νόμος στο χάος. Σκέψου πως τούτο το παρθένο επίτευγμα της αρχιτεκτονικής είναι δημιούργημα αγνώστων, ανώνυμων μαστόρων.
Για μένα η πόλις τούτη είναι σαν ένα είδος ομοίωμα του εαυτού μου. Μου ‘ρχεται φυσικά να τη θαυμάζω ουκ ολίγον αλλά συγχρόνως, επειδή μου είναι τόσο γνώριμη, την βαριέμαι κιόλας. Έχει το αγύριστο κεφάλι που έχω κι εγώ, καθώς γαντζώνεται στα κατσάβραχα και τα γκρεμνά, ενώ μπορούσε κάλλιστα να ξαπλωθεί με άνεση στη διπλανή πεδιάδα. Πασχίζει ν’ αρπαχτεί εδώ κι εκεί από μια πέτρα, απ’ ένα αγκάθι, πάνω από την άβυσσο, με τα πιο επικίνδυνα μέσα και το κατορθώνει με περισσότερη χάρη από μένα.
Τίποτα δεν έχει αφεθεί στην τύχη –όμως εκείνη τα διευθύνει όλα. Έτσι μόνο μπόρεσαν να δημιουργηθούν και εξηγούνται τα σφιχτοδεμένα, ταιριασμένα, φιλιωμένα, προσαρμοσμένα επάλληλα στρώματα, τα υποβαστάζοντα μέλη, τα μεγαλεπήβολα τοπογραφικά στοιχεία που απαρτίζονται από τις τυχαιότητες του βράχου, του κύματος και του ανέμου και η χαλιναγώγησή τους από μια οξεία, ευλύγιστη γεωμετρία, έτοιμη πάντα να υποχωρεί μπρος στην ανάγκη, ενώ συνάμα την μεταχειρίζεται σαν μια νέα δυναμική αφετηρία για περισσότερα τολμήματα.
Υπάρχει κάποια ενδιάθετη γνώση των γωνιών, του χώρου και των διαγραμμάτων του, του πλάτους, του μήκους, του φαρδιού και του στενού, των συγγενικών αναλογιών, των αρμονικών στίξεων και αντιστίξεων και η ροή μιας αλληλουχίας ρυθμών πλασματικών ή μελωδικών γραμμών, απλής μονωδίας ή πλούτου ενορχηστρώσεως μεγάλων συνολικών κυμάτων και αντηχήσεων.
Υπάρχει απάνω-απάνω η ακατάληπτος πνοή ενός ανέμου –ίσως να είναι πνεύμα. Και κάτω, η ανήσυχη θάλασσα που κυνηγιέται ακατάπαυστα, το ένα κύμα κατόπιν του άλλου –και το μαύρο κατακαημένο χταπόδι αραχνιάζει και δείχνει πιο δυσοίωνο ακόμη καθώς το φως χάνεται της ημέρας.
Στην άβυσσο, ανάμεσα στα βράχια, μέσ’ το κενό, μαύρα κοράκια ψάχνονται και σμίγουν μεσούρανα.
Μπορείς να φανταστείς καλλίτερη εικόνα ζωής;
Νικ. Χατζηκυριάκος-Γκίκας, ζωγράφος (απόσπασμα από επιστολή)
|
